Indian Rupee : आपण दैनंदिन व्यवहारात वापरत असलेल्या चलन नोटा पाहायला कागदासारख्या वाटतात, मात्र प्रत्यक्षात त्या सामान्य कागदापासून बनलेल्या नसतात. अनेकांना वाटते की नोटा कागदाच्या असल्यामुळे त्या सहज फाटतात किंवा पाण्यात भिजतात, पण सत्य वेगळे आहे. भारतीय चलन नोटा खास तंत्रज्ञान आणि विशेष साहित्य वापरून तयार केल्या जातात, ज्यामुळे त्या अधिक मजबूत, टिकाऊ आणि सुरक्षित असतात.
भारतीय रिझर्व्ह बँकेकडून छापल्या जाणाऱ्या नोटा १०० टक्के कापसाच्या तंतूंमधून बनवल्या जातात. हा कापूस लाकडापासून तयार होणाऱ्या सामान्य कागदापेक्षा खूपच मजबूत असतो. कापसाचे तंतू नैसर्गिकरीत्या जास्त लवचिक आणि टिकाऊ असल्यामुळे नोटा वारंवार वापरूनही लवकर खराब होत नाहीत. त्यामुळेच नोटा सहज फाटत नाहीत किंवा पूर्णपणे पाण्यात भिजून नष्ट होत नाहीत.
या कापसाच्या तंतूंमध्ये सेल्युलोज नावाचा घटक मोठ्या प्रमाणात असतो. सेल्युलोजमुळे नोटांना मजबुती मिळते. यासोबतच नोटा तयार करताना कापसामध्ये काही विशेष रसायने आणि तागाचे मिश्रण केले जाते. या प्रक्रियेमुळे नोटांचा पोत अधिक घट्ट होतो आणि त्या दीर्घकाळ टिकतात. यामुळे नोटा मळल्या तरी लगेच खराब होत नाहीत.
फक्त टिकाऊपणाच नाही, तर सुरक्षा वैशिष्ट्ये हेही चलन नोटांचे महत्त्वाचे अंग आहे. नोटा छापताना त्यामध्ये सुरक्षा धागा, वॉटरमार्क, मायक्रो लेटरिंग, रंग बदलणारी शाई आणि गुप्त चिन्हांचा समावेश केला जातो. या वैशिष्ट्यांमुळे बनावट नोटा ओळखणे तुलनेने सोपे होते आणि आर्थिक व्यवहार अधिक सुरक्षित राहतात.
याशिवाय, नोटांवर छपाई करण्यासाठी विशेष प्रकारच्या शाईचा वापर केला जातो. ही शाई नोटांना एक वेगळा स्पर्श देते. त्यामुळे अंध किंवा दृष्टिहीन व्यक्तींनाही फक्त स्पर्शाच्या आधारे नोटांची किंमत ओळखता येते. काही आकडे आणि चिन्हे उठावदार छापलेली असतात, हे याच कारणामुळे.
एकंदरीत पाहता, भारतीय चलन नोटा केवळ पैशांचे साधन नसून त्या आधुनिक तंत्रज्ञान, सुरक्षा आणि टिकाऊपणाचे उत्तम उदाहरण आहेत. त्यामुळे पुढच्या वेळी हातात नोट आली, तर लक्षात ठेवा-ती साधी कागदाची नसून खास कापसाच्या तंतूंनी बनलेली असते.
