आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस (एआय) ने जगात वेग आणि स्मार्टनेस आणली आहे, परंतु त्याचवेळी सायबर गुन्ह्यांसाठी ही तंत्रज्ञानाची शक्ती मोठा धोका बनली आहे. हॅकिंग, ऑनलाइन फसवणूक आणि डिजिटल अपराध आता केवळ लहान घटना नसून, संघटित टोळ्यांद्वारे चालवली जाणारी औद्योगिक स्तरावरील कारवाया बनल्या आहेत.
एआयच्या साह्याने वाढलेले सायबर हल्ले
ग्लोबल सायबरपीस समिट २०२६ मध्ये इंडियन सायबर क्राइम कोऑर्डिनेशन सेंटर (I4C) चे सीईओ राजेश कुमार यांनी स्पष्ट केले की, २०२४-२५ दरम्यान नोंदवलेल्या सायबर हल्ल्यांमध्ये एआय आणि ऑटोमेशनचा मोठा वापर दिसून आला आहे. I4C, जे गृह मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत आहे, देशभरातील एजन्सींना सायबर गुन्ह्यांशी लढण्यासाठी एक समन्वित चौकट प्रदान करते.
कॉर्पोरेट शैलीत गुन्हेगारी टोळ्या
आजची सायबर गुन्हेगारी लहान टोळ्यांपुरती मर्यादित नाही. ती कंपन्यांसारख्या संघटित नेटवर्कमध्ये विकसित झाली आहे. आग्नेय आशिया, आफ्रिका, मध्य पूर्व आणि भारतातील काही भागातून कार्यरत ही टोळी वेगवेगळ्या विभागांमध्ये विभागली गेली आहे – भरती पथक, पगार व पदोन्नती नियंत्रण, संशोधन आणि विकास युनिट्स यांचा समावेश आहे. हे पथक तंत्रज्ञानातील त्रुटी आणि मानवी वर्तनातील भेद्यता यांचा फायदा घेत हल्ले राबवतात.
सामाजिक अभियांत्रिकी आणि एआय
जरी अनेक सायबर हल्ले अजूनही सोशल इंजिनिअरिंगवर अवलंबून असतात, तरी एआय आता त्यात मोठा सहभाग घेत आहे. ऑटोमेटेड स्क्रिप्टिंग आणि वैयक्तिकृत संदेशांसह बनावट ई-मेल, एसएमएस आणि व्हॉट्सअॅप संदेश तयार करून, हे फसवणूक संदेश विश्वसनीय दिसतात. एकाच वेळी हजारो लोकांना लक्ष्य करणे शक्य झाल्यामुळे फसवणुकीची व्याप्ती प्रचंड वाढली आहे.
सायबर गुन्ह्यांचा जागतिक खर्च
अहवालांनुसार, २०२५ मध्ये सायबर गुन्ह्यांमुळे जागतिक अर्थव्यवस्थेला अंदाजे १०.८ ट्रिलियन डॉलर्सचे नुकसान होऊ शकते. हे वर्ष सुमारे १२ ट्रिलियन डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकते, आणि आंतरराष्ट्रीय थिंक टँकच्या मते, ८०% हल्ल्यांमध्ये एआयचा सहभाग असतो.
डीपफेक आणि डिजिटल धमक्यांचे नवे प्रकार
एआयचा वापर आता डीपफेक तंत्रज्ञानातही होतो आहे. डिजिटल धमक्यांमध्ये गुन्हेगार प्रसिद्ध व्यक्तींचा चेहरा आणि आवाज खोटा करून पीडितांना खरे अधिकारी असल्याचा भ्रम निर्माण करतात. हे हल्ले अधिक प्रभावी आणि भितीदायक ठरतात.
तिहेरी खंडणी आणि सेवा म्हणून गुन्हे
सायबर गुन्ह्यात आता तिहेरी खंडणी मॉडेल लोकप्रिय झाले आहे. यात डेटा प्रथम रॅन्समवेअरने लॉक केला जातो, नंतर लीक करण्याची धमकी देऊन पैसे मागितले जातात. तसेच, सेवा म्हणून गुन्हे (Crime-as-a-Service) ट्रेंडमध्ये, संघटित टोळ्या तांत्रिक ज्ञान नसलेल्या लोकांनाही गुन्हा करण्यास सक्षम करतात – फक्त पैसे द्या आणि तयार हल्ला मिळवा.
