Diabetes: जगभरात लाखो लोक मधुमेहाच्या (diabetes) समस्येने त्रस्त आहेत. शरीरातील ग्लुकोजची पातळी खूप वाढल्यास मधुमेहाच्या समस्येला सामोरे जावे लागते. इन्सुलिन हे समतोल राखण्यास खूप मदत करते. इन्सुलिन हे स्वादुपिंडाद्वारे सोडले जाणारे संप्रेरक आहे, जे रक्तातील ग्लुकोजच्या पातळीचे व्यवस्थापन आणि नियंत्रण करण्यासाठी कार्य करते.

मधुमेहाचे दोन प्रकार आहेत टाइप 1 मधुमेह (type 1 diabetes) आणि टाइप 2 मधुमेह (type 2 diabetes). टाइप 1 मधुमेहामध्ये स्वादुपिंड इन्सुलिन अजिबात तयार करू शकत नाही. त्याच वेळी टाइप 2 मधुमेहामध्ये स्वादुपिंड केवळ थोड्या प्रमाणात इन्सुलिन तयार करतो.

अशा परिस्थितीत तुम्ही तुमची ग्लुकोज पातळी राखणे महत्त्वाचे आहे. कधीकधी मधुमेहाकडे दुर्लक्ष करणे तुमच्यासाठी खूप धोकादायक ठरू शकते. त्यामुळे शरीराचे अवयव कापण्याचीही परिस्थिती उद्भवू शकते.

नॅशनल हेल्थ सर्व्हिस (National Health Service) म्हणते की, मधुमेह असलेल्या लोकांमध्ये शरीराचे अवयव कापण्याची शक्यता 15 पट जास्त असते. कारण त्यांचे शरीर पूर्वीप्रमाणे ऊतींचे नुकसान दुरुस्त करू शकत नाही. टाइप 1 मधुमेह असलेल्या रुग्णांना टाइप 2 मधुमेहापेक्षा या जोखमीचा सामना करावा लागतो.

तरुणांमध्ये मधुमेहामुळे हातपाय कापण्याच्या घटना गेल्या 10 वर्षांत झपाट्याने वाढत आहेत. ब्रिटनमध्ये गेल्या वर्षी मधुमेहामुळे 29 वर्षांखालील 17 तरुणांनी आपले हातपाय गमावल्याचे आकडेवारीवरून दिसून येते. त्याचवेळी सन 2011-12 मध्ये 6 तर 2009-10 या वर्षात दोनच जणांना हातपाय गमवावे लागले.

आज आपण एका महिलेबद्दल जाणून घेणार आहोत, जिला वयाच्या 14 व्या वर्षी टाईप 1 मधुमेह झाला होता आणि वयाच्या 35 व्या वर्षी तिचे दोन्ही पाय गमावले होते. लुसी नाझीर (Lucy Nazir) असे या महिलेचे नाव आहे.

लूसी म्हणाली, ‘मला पूर्वी कोणीतरी सांगितले असते की, मी स्वतःकडे लक्ष दिले नाही तर ही गोष्ट घडली नसते. 2016 मध्ये घोट्याच्या फ्रॅक्चरमुळे लुसीने तिचा सरळ पाय गमावला. त्यानंतर 2019 मध्ये लुसीलाही तिचा डावा पाय गमवावा लागला.

हे टाळण्यासाठी तरुणांनी वेळीच अनुभवी व्यक्ती किंवा तज्ज्ञ व्यक्तींकडून याबाबत सूचना घ्याव्यात, जेणेकरून अशी परिस्थिती उद्भवू नये, असे ल्युसी म्हणाल्या.

मधुमेहामुळे हात आणि पायांचे नुकसान कसे होते? –

मधुमेह दोन प्रकारच्या परिस्थितीशी संबंधित आहे – परिधीय धमनी रोग (peripheral artery disease) आणि मधुमेह न्यूरोपॅथी (diabetic neuropathy). या दोन्ही समस्यांमुळे पाय कापण्याची शक्यता असते. पेरिफेरल आर्टरी डिसीजमध्ये, धमन्या मोठ्या प्रमाणात आकुंचित होऊ लागतात, ज्यामुळे पाय आणि पायांमध्ये रक्त प्रवाह एकतर खूप कमी होतो किंवा अजिबात होऊ शकत नाही.

त्यामुळे अल्सर आणि इन्फेक्शनच्या समस्येला सामोरे जावे लागते. जर रक्ताभिसरण नीट होत नसेल तर अल्सर आणि इन्फेक्शन बरे होण्यासाठी बराच वेळ लागतो.

न्यूरोपॅथीमुळे मज्जातंतूंचे नुकसान होते. शरीरात रक्तातील साखरेचे प्रमाण जास्त असल्याने शरीरातील नस आणि रक्तपेशी खराब होतात. जेव्हा तुम्हाला मज्जातंतूचे नुकसान होते, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या पायात वेदना, गरम, थंड आणि कोणतीही तीक्ष्ण वस्तू जाणवू शकत नाही. त्याच वेळी, यामुळे अल्सर आणि इन्फेक्शनची समस्या देखील होऊ शकते.

जर तुम्हाला पायांमध्ये न्यूरोपॅथीचा सामना करावा लागत असेल तर ते खूप कठीण होऊ शकते. पायाला दुखापत झाल्यानंतरही संसर्ग होईपर्यंत ते कळू शकत नाही.

यामुळे तुम्हाला गॅंग्रीन नावाच्या गंभीर संसर्गाचा सामना करावा लागू शकतो. जेव्हा तुमचे ऊतक मरतात तेव्हा गॅंग्रीन होतो. काही गंभीर प्रकरणांमध्ये, डॉक्टर फक्त प्रभावित क्षेत्र कापून त्यावर उपचार करण्यास सक्षम असतात.

या गोष्टींमुळे हातपाय कापण्याची शक्यताही वाढते –

– मधुमेहामुळे कापलेल्या पायांचा कौटुंबिक इतिहास
– कुटुंबातील उर्वरित सदस्यांना मधुमेहाचा त्रास
– पायाचे व्रण
– पाय फ्रॅक्चर
– जखमा हळूहळू बरे होणे
– पायाच्या बोटात बुरशीचे किंवा इतर कोणतेही संक्रमण
– गुठळ्या किंवा कॉर्न आणि कॉलस

ही समस्या कशी टाळायची –

जर तुम्हाला मधुमेह असेल तर तुमच्या पायांची विशेष काळजी घेणे तुमच्यासाठी खूप महत्वाचे आहे जेणेकरून तुमचे पाय कापण्याचा धोका कमी होईल. आरोग्याची काळजी घेतली तर पाय कापण्याची शक्यता नाही. जर तुम्हाला मधुमेह असेल तर तुम्ही तुमचे रक्तदाब आणि उच्च कोलेस्टेरॉल नियंत्रित ठेवणे महत्त्वाचे आहे. पायात फोड, चिरणे, भेगा, जखमा, लालसरपणा, पांढरे डाग, गुठळ्या यासारख्या गोष्टी दिसल्यास ताबडतोब डॉक्टरांशी संपर्क साधा.